Məlumatların bir şəbəkədən digərinə problemsiz ötürüldüyü geniş və mürəkkəb internet mühitində avtonom sistemlər (ASN) marşrutlaşdırmanı təşkil etməkdə kritik rol oynayır. İnternetdə marşrutlaşdırma Border Gateway Protocol (BGP) kimi protokollarla tənzimlənir və məlumatların qlobal şəbəkə üzrə ötürülməsi yolları barədə qərarların verilməsində əsasən ASN-dən istifadə olunur. Bu məqalədə ASN-lərin internet trafikinə nəzarətdə əsas rolu, şəbəkə performansına və təhlükəsizliyinə təsiri, həmçinin onların təyinatı və idarə olunması prosesi izah olunur.
Avtonom sistem nömrəsi (ASN) — hər bir avtonom sistemə (AS) verilən unikal identifikatordur. Avtonom sistem (AS) isə — internetdə vahid marşrutlaşdırma siyasəti tətbiq edən və eyni təşkilat tərəfindən idarə olunan IP şəbəkələri və marşrutlaşdırıcılardan ibarət qurumdur. ASN-lər 16 və ya 32 bit uzunluğunda olur və İnternetdə adların və nömrələrin verilməsi üzrə korporasiya (IANA) və onunla əlaqəli regional internet reyestrləri (RIR) tərəfindən idarə olunur.
- Sərhəd keçidi protokolu (BGP): Avtonom sistemlər arasında marşrut məlumatlarının mübadiləsi üçün istifadə edilən əsas protokol.
- Avtonom sistem (AS): Eyni təşkilata məxsus və vahid marşrutlaşdırma siyasəti ilə idarə olunan şəbəkə və ya şəbəkələr qrupu.
- Avtonom sistem nömrəsi (ASN): Hər bir AS üçün marşrutlaşdırma məqsədi ilə verilən unikal identifikator.
ASN internetin geniş topologiyasında marşrutlaşdırma qərarlarının qəbulunda mühüm rol oynayır. Məlumat mənbədən təyinat yerinə ötürülərkən bir neçə avtonom sistemi keçə bilər və hər bir AS özünəməxsus siyasətlə idarə olunur. BGP ASN-lərə əsaslanaraq məlumat paketlərinin ötürülməsi üçün ən səmərəli yolu müəyyən edir. Marşrutlaşdırıcılar AS yol məlumatından (AS Path) — yəni marşrutun keçdiyi ASN siyahısından — istifadə edərək dövri marşrutlardan yayınır və ən optimal yolu seçirlər.
ASN-lər internet marşrutlaşdırmasına iyerarxik struktur gətirir. Hər bir AS-in unikal ASN-i olması qlobal şəbəkə idarəçiliyini miqyaslandırmağa və təşkil etməyə imkan verir. Bu yanaşma marşrutlaşdırıcılara ASN-lərə əsasən yolları prioritetləşdirməyə və optimallaşdırmağa şərait yaradır, nəticədə internetdə məlumat ötürülməsi daha səmərəli və sürətli olur.
ASN-lər yalnız marşrutlaşdırma qərarlarında deyil, həm də IP ünvanlaşdırmasında mühüm rol oynayır. IP prefiksləri (IP ünvan blokları) konkret ASN-lərlə əlaqələndirilir. Bu, marşrutlaşdırıcılara IP ünvanlarının mənşəyini və sahibini müəyyən etməyə imkan verir və internet infrastrukturunun təhlükəsizliyini artırır.
Avtonom sistemlər bağlantı və funksionallıqlarına əsasən üç əsas növə bölünür:
- Çox əlaqəli (Multihomed) AS
- Tək əlaqəli (Single-homed) AS
- Tranzit AS
ASN-lərin təyinatı və idarə olunması
ASN-ləri regional internet reyestrləri (RIR) idarə edir. Beş əsas RIR aşağıdakılardı:
- AFRINIC – Afrika
- ARIN – Amerika
- APNIC – Asiya-Sakit okean
- LACNIC – Latın Amerikası
- RIPE NCC – Avropa
ASN almaq istəyən təşkilatlar uyğun RIR-ə müraciət edir və marşrutlaşdırmanı avtonom idarə etməyə ehtiyaclarını əsaslandırmalıdırlar.
Azərbaycan üçün təşkilatlar ASN-ir RIPE NCC tərəfindən rəsmi müraciət əsasında alırlar.
Əgər bir provayderin ASN-i (Autonomous System Number) yoxdursa, deməli o:
- İnterneti başqa bir provayderdən (upstream ISP) alır;
- Yönləndirmə (routing) başqa bir provayderdən (upstream ISP) idarə edilir
- Öz IP-lərini BGP vasitəsilə müstəqil elan etmir.
- Redundans bağlantı (2 və daha artıq bağlantı) çox çətindir.
ASN-lər axtarış nəticələrinə dolayı təsir göstərə bilər. Axtarış sistemləri IP ünvanlarının coğrafi mənşəyini nəzərə alır.
Eləcədə ASN-lər kibertəhlükəsizlikdə də vacib rol oynayır. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri IP ünvanlarına bağlı ASN-ləri analiz edərək potensial zərərli fəaliyyətləri müəyyənləşdirə və DDoS kimi hücumların qarşısını ala bilirlər.
ASN-lər avtonom sistemlər üçün unikal identifikator rolunu oynayır, məlumatların effektiv marşrutlaşdırılmasına və şəbəkələr arasında etibarlı əlaqəyə kömək edir. Onların rolu şəbəkə performansının optimallaşdırılmasında və təhlükəsizliyin artırılmasında əvəzolunmazdır.
